Sử dụng AI có trách nhiệm trong học tập và nghiên cứu
Nghiên cứu chính sách sử dụng AI trong trường đại học, đối chiếu với các trường quốc tế, phân tích những vấn đề đạo đức và xây dựng bộ 7 nguyên tắc cá nhân cho riêng mình.
Mở đầu
Sự phát triển mạnh mẽ của trí tuệ nhân tạo, đặc biệt là các mô hình ngôn ngữ như ChatGPT, Gemini hay Copilot, đang tạo ra những thay đổi lớn trong giáo dục đại học. AI giúp sinh viên tìm kiếm thông tin nhanh hơn, hỗ trợ viết báo cáo, tổng hợp tài liệu, xây dựng ý tưởng và luyện tập kỹ năng học tập.
Tuy nhiên, nếu sử dụng không đúng cách, AI cũng có thể dẫn đến gian lận học thuật, vi phạm bản quyền, làm giảm khả năng tư duy độc lập và ảnh hưởng đến chất lượng đào tạo. Báo cáo này nghiên cứu chính sách sử dụng AI của một trường đại học, thực hiện một nhiệm vụ học tập với sự hỗ trợ của AI, phân tích các vấn đề đạo đức và xây dựng bộ nguyên tắc sử dụng AI có trách nhiệm.
1. Nghiên cứu chính sách sử dụng AI của trường đại học
Dự thảo quy định được nghiên cứu
Khoa Công nghệ Thông tin — Đại học Kinh tế Quốc dân đã xây dựng Dự thảo Quy định sử dụng trí tuệ nhân tạo trong học tập của sinh viên. Dự thảo áp dụng cho sinh viên các chương trình do Khoa quản lý, quy định việc sử dụng AI trong bài tập, kiểm tra, đồ án, khóa luận và nghiên cứu khoa học.
Tinh thần cốt lõi của dự thảo
AI được xem là công cụ hỗ trợ học tập nhưng không được thay thế vai trò tư duy của sinh viên. Người học phải chịu trách nhiệm về nội dung nộp và cần minh bạch khi sử dụng AI.
Các điểm chính
- AI được phép hỗ trợ tìm ý tưởng, lập dàn ý, giải thích khái niệm và chỉnh sửa văn bản.
- Không được sử dụng AI để làm toàn bộ bài tập rồi nộp như sản phẩm của bản thân.
- Sinh viên phải kiểm chứng thông tin do AI tạo ra trước khi sử dụng.
- Trong bài nghiên cứu hoặc khóa luận, việc sử dụng AI cần được công khai nếu có ảnh hưởng đến nội dung.
- Người học vẫn là chủ thể chịu trách nhiệm cuối cùng về tính chính xác, tính trung thực và bản quyền của bài làm.
So sánh với một số trường đại học khác
Nhiều trường đại học trên thế giới như University of Oxford, Monash University hay University of Sydney đều không cấm hoàn toàn AI, mà chuyển sang mô hình "AI được phép sử dụng nếu minh bạch và đúng mục đích". Giảng viên có quyền quy định mức độ sử dụng AI trong từng học phần, và sinh viên phải khai báo việc sử dụng AI trong bài nộp.
| Điểm so sánh | Dự thảo được nghiên cứu | Các trường quốc tế |
|---|---|---|
| Cách tiếp cận | Không cấm — coi AI là công cụ hỗ trợ | Không cấm — cho phép nếu minh bạch, đúng mục đích |
| Yêu cầu minh bạch | Công khai khi AI ảnh hưởng đến nội dung | Sinh viên phải khai báo việc sử dụng AI trong bài nộp |
| Quyền của giảng viên | Quy định theo từng loại bài tập, đồ án, khóa luận | Quy định mức độ sử dụng AI trong từng học phần |
| Trách nhiệm cuối cùng | Thuộc về người học | Thuộc về người học |
So với các trường quốc tế, định hướng trong dự thảo có nhiều điểm tương đồng, đặc biệt là việc nhấn mạnh tính trung thực học thuật, trách nhiệm của người học và yêu cầu minh bạch khi sử dụng AI.
Nhận định cá nhân
Theo em, việc cho phép sử dụng AI có kiểm soát là phù hợp với xu hướng giáo dục hiện đại. AI không nên bị xem là công cụ để gian lận mà nên được coi là trợ lý học tập giúp sinh viên nâng cao hiệu quả nghiên cứu.
Tuy nhiên, người học cần hiểu rằng AI có thể tạo ra thông tin sai hoặc thiếu căn cứ, vì vậy mọi nội dung đều cần được kiểm chứng trước khi đưa vào bài làm. Trong tương lai, các trường đại học nên ban hành quy định thống nhất về cách trích dẫn AI và hướng dẫn sinh viên sử dụng AI một cách có trách nhiệm.
2. Thực hiện một nhiệm vụ học tập với sự hỗ trợ của AI
Nhiệm vụ được lựa chọn
Chuẩn bị dàn ý cho bài thuyết trình với chủ đề "Tác động của AI đối với giáo dục đại học".
Ba prompt đã sử dụng
- "Hãy xây dựng dàn ý bài thuyết trình khoảng 10 phút về chủ đề 'Tác động của AI đối với giáo dục đại học'."
- "Hãy bổ sung số liệu và ví dụ thực tế về việc ứng dụng AI trong giáo dục."
- "Viết phần kết luận ngắn gọn, truyền cảm hứng và phù hợp với sinh viên đại học."
Đầu ra của AI
AI đề xuất một dàn ý gồm sáu phần:
- Giới thiệu AI
- Ứng dụng AI trong giáo dục
- Lợi ích
- Hạn chế
- Khuyến nghị
- Kết luận
Ngoài ra, AI còn gợi ý các ví dụ về ChatGPT, Microsoft Copilot, Google Gemini và các hệ thống học tập thông minh.
Đánh giá và chỉnh sửa
Sau khi nhận kết quả từ AI, em đã thực hiện năm bước:
- Kiểm tra lại các thông tin bằng nguồn chính thống.
- Loại bỏ các ví dụ không phù hợp với bối cảnh Việt Nam.
- Viết lại phần mở đầu theo phong cách của bản thân.
- Bổ sung số liệu và ví dụ từ các tài liệu học thuật.
- Điều chỉnh cách diễn đạt để phù hợp với thời lượng thuyết trình.
Nhờ vậy, AI chỉ đóng vai trò hỗ trợ xây dựng ý tưởng, còn toàn bộ nội dung cuối cùng được người thực hiện tự chỉnh sửa và hoàn thiện.
Minh bạch việc sử dụng AI — ghi chú được đặt trong báo cáo và bài thuyết trình:
"Một phần dàn ý ban đầu được xây dựng với sự hỗ trợ của ChatGPT (OpenAI). Tác giả đã kiểm chứng, chỉnh sửa và chịu trách nhiệm hoàn toàn về nội dung cuối cùng."
3. Phân tích các vấn đề đạo đức khi sử dụng AI
⚖️ Ranh giới giữa hỗ trợ và gian lận học thuật
AI được sử dụng đúng mục đích khi hỗ trợ tìm ý tưởng, giải thích kiến thức, sửa lỗi chính tả hoặc gợi ý cấu trúc bài viết. Tuy nhiên, nếu sinh viên yêu cầu AI viết toàn bộ bài luận rồi nộp mà không chỉnh sửa hoặc không ghi nhận sự hỗ trợ của AI thì đây được xem là hành vi gian lận học thuật.
⇨ Ranh giới nằm ở mức độ tham gia của người học trong quá trình tạo ra sản phẩm cuối cùng.
©️ Quyền sở hữu trí tuệ và trích dẫn
Nội dung do AI tạo ra có thể chịu ảnh hưởng từ nhiều nguồn dữ liệu khác nhau, vì vậy người sử dụng cần kiểm chứng và trích dẫn các nguồn gốc ban đầu nếu sử dụng thông tin học thuật. Đồng thời, việc công khai sử dụng AI giúp đảm bảo tính minh bạch và thể hiện sự tôn trọng đối với các nguyên tắc nghiên cứu khoa học.
🧠 Tác động đến quá trình học tập
AI giúp tiết kiệm thời gian tìm kiếm thông tin, nâng cao hiệu quả học tập và hỗ trợ người học tiếp cận kiến thức mới nhanh hơn. Tuy nhiên, việc phụ thuộc quá mức vào AI có thể làm giảm khả năng tư duy phản biện, kỹ năng viết, kỹ năng phân tích và giải quyết vấn đề. Vì vậy, AI cần được sử dụng như một công cụ hỗ trợ chứ không phải thay thế quá trình học tập.
4. Bộ nguyên tắc cá nhân về sử dụng AI có trách nhiệm
Để sử dụng AI hiệu quả và đúng đạo đức học thuật, em xây dựng bộ nguyên tắc gồm bảy nội dung:
| # | Nguyên tắc | Nội dung |
|---|---|---|
| 1 | Mục đích rõ ràng | Chỉ sử dụng AI để hỗ trợ học tập, không sử dụng để gian lận trong kiểm tra hoặc thi cử. |
| 2 | Kiểm chứng thông tin | Luôn kiểm chứng thông tin AI cung cấp bằng các nguồn đáng tin cậy. |
| 3 | Tư duy là trung tâm | Chủ động chỉnh sửa và phát triển nội dung bằng tư duy của bản thân. |
| 4 | Minh bạch & trích dẫn | Minh bạch việc sử dụng AI trong các bài nghiên cứu hoặc báo cáo khi cần thiết. |
| 5 | Bảo vệ dữ liệu | Không cung cấp thông tin cá nhân hoặc dữ liệu nhạy cảm cho AI. |
| 6 | Tôn trọng bản quyền | Tôn trọng bản quyền và thực hiện trích dẫn đầy đủ đối với các tài liệu tham khảo. |
| 7 | Phát triển bản thân | Không phụ thuộc hoàn toàn vào AI mà luôn duy trì khả năng tư duy độc lập và sáng tạo. |
Infographic — Sử dụng AI có trách nhiệm trong học thuật
Bộ 7 nguyên tắc trên được mình thiết kế lại thành một infographic hoàn chỉnh, kèm phần Nên làm — Không nên làm để dễ ghi nhớ và chia sẻ.
Nội dung cốt lõi trong infographic
- AI là công cụ hỗ trợ, không phải người làm bài.
- Luôn kiểm chứng thông tin.
- Minh bạch khi sử dụng AI.
- Trích dẫn nguồn đầy đủ.
- Không dùng AI để gian lận.
- Luôn phát triển tư duy phản biện.
5. Kết luận
Qua quá trình nghiên cứu có thể thấy AI đang trở thành một phần quan trọng trong môi trường giáo dục đại học. Nếu được sử dụng đúng cách, AI sẽ giúp nâng cao hiệu quả học tập, hỗ trợ nghiên cứu, tiết kiệm thời gian và khuyến khích người học tiếp cận kiến thức đa chiều. Ngược lại, việc lạm dụng AI có thể dẫn đến nhiều hệ lụy như gian lận học thuật, suy giảm năng lực tư duy và vi phạm các nguyên tắc về đạo đức nghiên cứu.
Việc nghiên cứu chính sách cho thấy xu hướng chung của giáo dục hiện nay không phải là cấm sử dụng AI mà là hướng dẫn sinh viên sử dụng AI một cách minh bạch, có trách nhiệm và phù hợp với từng hoạt động học tập. Điều này góp phần tạo ra môi trường học thuật công bằng, khuyến khích sáng tạo và vẫn đảm bảo tính trung thực trong nghiên cứu.
Bản thân em nhận thấy AI sẽ trở thành một kỹ năng không thể thiếu đối với sinh viên trong tương lai. Tuy nhiên, giá trị cốt lõi của một bài học vẫn nằm ở khả năng tư duy độc lập, đánh giá thông tin và vận dụng kiến thức của người học. Vì vậy, mỗi sinh viên cần xây dựng cho mình những nguyên tắc sử dụng AI đúng đắn — coi AI là người hỗ trợ thay vì người thay thế.
Tài liệu tham khảo
- Dự thảo Quy định sử dụng AI trong học tập của sinh viên — Khoa Công nghệ Thông tin, Đại học Kinh tế Quốc dân.
- Trang thông tin chính thức của Đại học Kinh tế Quốc dân.
- UNESCO (2023). Guidance for Generative AI in Education and Research.
Bản báo cáo gốc
Toàn văn báo cáo ở định dạng PDF, kèm infographic.